Τα «Κόκκινα» Δάνεια και τα Funds: Η Αλήθεια, τα Ψέματα, οι Ευθύνες και η Σύγκριση με την Ευρώπη.

 

Τα «Κόκκινα» Δάνεια και τα Funds: Η Αλήθεια, τα Ψέματα, οι Ευθύνες και η Σύγκριση με την Ευρώπη.

 

Το ζήτημα των «κόκκινων» δανείων και της διαχείρισής τους από επενδυτικά κεφάλαια (funds) και εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων (servicers) αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές και οικονομικές πληγές της σύγχρονης Ελλάδας.

Πέρα από τα επικοινωνιακά συνθήματα, τα πραγματικά δεδομένα, οι αριθμοί και η ιστορική διαδρομή αποκαλύπτουν πώς δημιουργήθηκε το πρόβλημα, πώς αντιμετωπίστηκε και ποιες πολιτικές επιλογές οδήγησαν στη σημερινή κατάσταση.

 

Τι είναι αλήθεια και τι ψέμα για τα funds

 

Ø   Ψέμα: «Τα funds αγόρασαν τα χρέη για να καταστρέψουν τους δανειολήπτες και να τους πάρουν τα σπίτια».

 

Ø   Η αλήθεια: Τα funds δεν λειτουργούν με κριτήρια εκδικητικότητας αλλά επιχειρηματικού κέρδους. Απέκτησαν χαρτοφυλάκια δανείων σε τιμές σημαντικά χαμηλότερες από την ονομαστική αξία των απαιτήσεων, με στόχο να επιτύχουν τη μεγαλύτερη δυνατή απόδοση μέσω ρυθμίσεων, εισπράξεων, ρευστοποιήσεων ή άλλων μορφών διαχείρισης.

 

Το κρίσιμο κοινωνικό ζήτημα δεν είναι λοιπόν αν τα funds «εκδικούνται» τον οφειλέτη, αλλά ότι η οικονομική λογική τους είναι διαφορετική από την ανάγκη του πολίτη να προστατεύσει την κατοικία και την περιουσία του.

 

Ø   Ψέμα: «Οι δανειολήπτες προστατεύονται απόλυτα και οι νόμοι τούς δίνουν το πάνω χέρι».

 

Ø   Η αλήθεια: Το θεσμικό πλαίσιο έχει δώσει στους servicers σημαντικές δυνατότητες διαχείρισης και δικαστικής διεκδίκησης των απαιτήσεων. Ήδη από το πλαίσιο του Ν. 4354/2015 προβλέφθηκε η δυνατότητα διαχείρισης και μεταβίβασης μη εξυπηρετούμενων δανείων, ενώ οι εταιρείες διαχείρισης μπορούν να διαπραγματεύονται ρυθμίσεις αλλά και να προβαίνουν στις προβλεπόμενες δικαστικές ενέργειες για την είσπραξη των απαιτήσεων. 

 

Παράλληλα, υπάρχουν ειδικοί μηχανισμοί προστασίας για ορισμένες κατηγορίες ευάλωτων οφειλετών, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει καθολική προστασία της πρώτης κατοικίας.

 

Ø   Ψέμα: «Αν κάποιος χρωστά, είναι αποκλειστικά κακοπληρωτής».

 

Ø   Η αλήθεια: Η έκρηξη των μη εξυπηρετούμενων δανείων συνέπεσε με μια πρωτοφανή οικονομική κρίση, κατά την οποία η Ελλάδα γνώρισε τεράστια απώλεια οικονομικής δραστηριότητας και εκρηκτική ανεργία. Εκατοντάδες χιλιάδες νοικοκυριά και επιχειρήσεις είδαν τα εισοδήματά τους να συρρικνώνονται και την ικανότητά τους να εξυπηρετούν δάνεια που είχαν συναφθεί υπό εντελώς διαφορετικές οικονομικές συνθήκες να καταρρέει.

 

Η γιγάντωση των «κόκκινων» δανείων δεν μπορεί επομένως να εξηγηθεί ως μια μαζική και ξαφνική μετατροπή των Ελλήνων σε «κακοπληρωτές». Ήταν πρωτίστως αποτέλεσμα μιας συλλογικής οικονομικής κρίσης και όχι απλώς εκατοντάδων χιλιάδων ατομικών αποτυχιών.

 

Ποιος δημιούργησε το πρόβλημα; Η πολιτική ευθύνη διαχρονικά.

 

Η δημιουργία και η γιγάντωση του προβλήματος των μη εξυπηρετούμενων δανείων (NPEs) δεν μπορεί να χρεωθεί σε μία μόνο κυβέρνηση.

 

Η περίοδος της κρίσης: Η κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας και οι κοινωνικές συνέπειες της μνημονιακής περιόδου οδήγησαν σε τεράστια αύξηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Οι ελληνικές τράπεζες βρέθηκαν με ένα εξαιρετικά υψηλό απόθεμα NPEs στους ισολογισμούς τους.

Η νομοθετική στροφή από το 2015: Με τον Ν. 4354/2015 θεσπίστηκε το βασικό πλαίσιο για τη διαχείριση και μεταβίβαση μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η Τράπεζα της Ελλάδος εξειδίκευσε στη συνέχεια το πλαίσιο αδειοδότησης και λειτουργίας των εταιρειών διαχείρισης. 

Η περίοδος του «Ηρακλή»: Από το 2019 εφαρμόστηκε το πρόγραμμα «Ηρακλής», μέσω του οποίου δόθηκαν κρατικές εγγυήσεις στο ανώτερο, χαμηλότερου κινδύνου τμήμα τιτλοποιήσεων μη εξυπηρετούμενων δανείων. Το πρόγραμμα συνέβαλε αποφασιστικά στη μείωση των NPLs που παρέμεναν στους τραπεζικούς ισολογισμούς.

 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει ότι το ποσοστό των NPLs των ελληνικών τραπεζών μειώθηκε από 45,1% τον Μάρτιο του 2019 σε 8,7% στο τέλος του 2022. 

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα χρέη εξαφανίστηκαν. Μεγάλο μέρος τους μεταφέρθηκε εκτός τραπεζικών ισολογισμών και πέρασε υπό τη διαχείριση servicers.

Στο τέλος του 2025, η ονομαστική αξία των δανείων προς τον εγχώριο ιδιωτικό τομέα που διαχειρίζονταν οι ελληνικές εταιρείες διαχείρισης και είχαν μεταβιβαστεί σε εξειδικευμένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του εξωτερικού έφτανε περίπου τα 80 δισ. ευρώ. 

Οι τράπεζες λοιπόν «καθάρισαν» σε σημαντικό βαθμό τους ισολογισμούς τους. Το κοινωνικό πρόβλημα του χρέους, όμως, δεν εξαφανίστηκε μαζί με τα NPLs από τα βιβλία τους.

 

Σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες

 

Η Ελλάδα δεν ήταν η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα που αντιμετώπισε κρίση μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η Ισπανία και η Ιρλανδία, για παράδειγμα, δημιούργησαν ειδικούς φορείς διαχείρισης προβληματικών περιουσιακών στοιχείων — τη SAREB και τη NAMA αντίστοιχα.

Οι εμπειρίες αυτές δεν αποτελούν όμως κάποιο απλό «κοινωνικό μοντέλο» που προστάτευσε όλους τους δανειολήπτες. Υπήρξαν και εκεί πλειστηριασμοί, εξώσεις, κοινωνικές συγκρούσεις και μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων σε επενδυτές.

Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται περισσότερο στο ότι διαφορετικές χώρες επέλεξαν διαφορετικούς θεσμικούς τρόπους διαχείρισης του προβλήματος, ανάλογα με τη δομή του τραπεζικού τους συστήματος, της αγοράς κατοικίας και του κοινωνικού κράτους.

Στην Ελλάδα, όπου η ιδιοκατοίκηση αποτελούσε παραδοσιακά έναν βασικό πυλώνα οικονομικής ασφάλειας των νοικοκυριών —μια μορφή οικογενειακής αποταμίευσης «σε τούβλα»— η μεταφορά τεράστιου όγκου απαιτήσεων εκτός τραπεζών δημιούργησε μια νέα πραγματικότητα για δεκάδες χιλιάδες οφειλέτες.

 

Ποιος βοήθησε πραγματικά; Το κενό της πολιτικής

 

Οι κυβερνήσεις της τελευταίας δεκαετίας δημιούργησαν διάφορους μηχανισμούς στήριξης και ρύθμισης: προγράμματα όπως η «Γέφυρα», τον εξωδικαστικό μηχανισμό, ειδικές προβλέψεις για ευάλωτους οφειλέτες και το ενδιάμεσο πρόγραμμα κρατικής συνεισφοράς.

Επομένως, δεν είναι ακριβές να ειπωθεί ότι δεν υπήρξε καμία βοήθεια.

Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα είναι αν τα μέτρα αυτά ήταν επαρκή απέναντι στην έκταση του προβλήματος.

Ακόμη και σήμερα, το Δημόσιο εξακολουθεί να χρηματοδοτεί ενδιάμεσο πρόγραμμα για ευάλωτους οφειλέτες, ώστε να αναστέλλονται μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης μέχρι να λειτουργήσει πλήρως ο προβλεπόμενος Φορέας Απόκτησης και Επαναμίσθωσης. 

 

Τι θα μπορούσε να γίνει προς όφελος των πολιτών;

 

Αν η πολιτεία θέλει πραγματικά να εξισορροπήσει το σύστημα και να προστατεύσει την κοινωνική συνοχή, υπάρχουν πολιτικές επιλογές που αξίζει να εξεταστούν:

 

        Δικαίωμα πρώτης πρότασης στον δανειολήπτη: Πριν από τη μεταβίβαση ή οριστική διευθέτηση μιας απαίτησης, θα μπορούσε να εξεταστεί η θεσμοθέτηση ουσιαστικής δυνατότητας του ίδιου του οφειλέτη να προτείνει εξαγορά ή ρύθμιση με όρους που λαμβάνουν υπόψη την πραγματική οικονομική αξία της απαίτησης. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως εξαγορά στην ίδια τιμή που πλήρωσε ένα fund —τα χαρτοφυλάκια πωλούνται μαζικά και οι τιμές τους δεν αντιστοιχούν απλά σε ένα συγκεκριμένο δάνειο— αλλά θα δημιουργούσε μια ουσιαστικότερη δυνατότητα δεύτερης ευκαιρίας.

 

·        Αυστηρότερος έλεγχος και διαφάνεια στους servicers: Πραγματικοί έλεγχοι, κυρώσεις και αποτελεσματικοί μηχανισμοί καταγγελιών για αθέμιτες πρακτικές, υπερβολικές τηλεφωνικές πιέσεις και άρνηση ουσιαστικού διαλόγου.

 

·        Ισχυρότερος κοινωνικός Φορέας Απόκτησης και Επαναμίσθωσης: Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ήδη Φορέα Απόκτησης και Επαναμίσθωσης για την κύρια κατοικία ευάλωτων οφειλετών. Ωστόσο, πρόκειται για ιδιωτικό φορέα που επιλέγεται από το κράτος μέσω διεθνούς διαγωνισμού, όχι για δημόσιο φορέα. Προβλέπεται να αποκτά την κατοικία και να την επαναμισθώνει στον ευάλωτο οφειλέτη για 12 χρόνια, με δυνατότητα επαναγοράς υπό προϋποθέσεις. Μια διαφορετική πολιτική επιλογή θα ήταν η ενίσχυση του δημόσιου και κοινωνικού χαρακτήρα ενός τέτοιου μηχανισμού, ώστε η προστασία της κατοικίας να μην εξαρτάται αποκλειστικά από εμπορικά κριτήρια.

 

·        Φορολόγηση υπερκερδών: Θα μπορούσε επίσης να εξεταστεί ειδική φορολόγηση πολύ υψηλών αποδόσεων από τη διαχείριση προβληματικών απαιτήσεων, με τα σχετικά έσοδα να κατευθύνονται στην κοινωνική κατοικία και στην προστασία των πλέον ευάλωτων νοικοκυριών.

 

 

Πηγές & Τεκμηρίωση

 

·        Τράπεζα της Ελλάδος – Εταιρείες Διαχείρισης Απαιτήσεων από Δάνεια και Πιστώσεις: Επίσημα τριμηνιαία στοιχεία για τα δάνεια που έχουν μεταβιβαστεί από τις τράπεζες και βρίσκονται υπό τη διαχείριση servicers. Στο τέλος του 2025 η ονομαστική τους αξία ανερχόταν σε περίπου 80 δισ. ευρώ. 

 

·        Τράπεζα της Ελλάδος – Ν. 4354/2015: Θεσμικό πλαίσιο για την ίδρυση και λειτουργία εταιρειών διαχείρισης ή απόκτησης απαιτήσεων από δάνεια σε καθυστέρηση. 

 

·        Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Πρόγραμμα «Ηρακλής»: Επίσημα στοιχεία για το ελληνικό καθεστώς εγγυήσεων στις τιτλοποιήσεις NPLs και την εξέλιξη των μη εξυπηρετούμενων δανείων στους τραπεζικούς ισολογισμούς. 

 

·        Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών – Φορέας Απόκτησης και Επαναμίσθωσης: Επίσημη περιγραφή του θεσμού, της 12ετούς επαναμίσθωσης και της δυνατότητας επαναγοράς της κύριας κατοικίας από τον ευάλωτο οφειλέτη. 

 

·        Γενική Γραμματεία Χρηματοπιστωτικού Τομέα και Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους – Ενδιάμεσο Πρόγραμμα: Στοιχεία για την κρατική συνεισφορά προς ευάλωτους οφειλέτες και την αναστολή μέτρων αναγκαστικής εκτέλεσης.