Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου. Ωστόσο, πίσω από τους δείκτες της αύξησης του προσδόκιμου ζωής κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: η μοναξιά. Στην τρίτη ηλικία, η μοναξιά δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα λύπης ή πλήξης. Όταν γίνεται χρόνια και συνοδεύεται από κοινωνική απομόνωση, μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική υγεία.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση ως σημαντικούς κοινωνικούς προσδιοριστές της υγείας. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του, περίπου ένας στους δέκα ηλικιωμένους βιώνει μοναξιά, ενώ περίπου ένας στους τέσσερις αντιμετωπίζει κοινωνική απομόνωση. Οι επιπτώσεις τους συνδέονται με τη σωματική και ψυχική υγεία, την ποιότητα ζωής και τη μακροζωία.
Η πραγματικότητα στην Ελλάδα
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες της Ευρώπης με ιδιαίτερα γηρασμένο πληθυσμό, με σημαντικό ποσοστό των κατοίκων της να ανήκει στην ηλικιακή ομάδα των 65 ετών και άνω. Παράλληλα, πολλοί ηλικιωμένοι ζουν μόνοι ή με περιορισμένες καθημερινές κοινωνικές επαφές, ιδιαίτερα όταν έχουν χάσει τον σύντροφό τους ή όταν τα παιδιά και οι συγγενείς τους ζουν μακριά.
Οι παράγοντες που βαθαίνουν τη μοναξιά στη χώρα μας περιλαμβάνουν:
- Η αστικοποίηση και η αποδυνάμωση της διευρυμένης οικογένειας: Τα παιδιά συχνά μετακινούνται στα μεγάλα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό για εργασία, αφήνοντας τους γονείς σε άλλες πόλεις, χωριά ή απομακρυσμένες περιοχές.
- Η οικονομική δυσχέρεια: Τα περιορισμένα εισοδήματα μπορούν να μειώσουν τις δυνατότητες συμμετοχής σε κοινωνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εντείνουν την κοινωνική απομόνωση.
- Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία: Σε αρκετούς ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, η παραδοχή της μοναξιάς ή της κατάθλιψης παραμένει δύσκολη, ενώ συχνά αντιμετωπίζεται λανθασμένα ως «αναπόφευκτο κομμάτι του γήρατος».
Τι γίνεται στην Ελλάδα για την αντιμετώπισή της;
Παρά τις ελλείψεις που εξακολουθούν να υπάρχουν στις υπηρεσίες κοινωνικής και ψυχικής φροντίδας, στην Ελλάδα λειτουργεί ένα πλέγμα δημοτικών δομών, κοινωνικών προγραμμάτων και πρωτοβουλιών της κοινωνίας των πολιτών.
Τα ΚΑΠΗ (Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων)
Τα ΚΑΠΗ αποτελούν έναν από τους βασικούς θεσμούς κοινωνικής φροντίδας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Λειτουργούν σε εκτεταμένο δίκτυο σε όλη τη χώρα και προσφέρουν υπηρεσίες κοινωνικής, ψυχολογικής και ιατροφαρμακευτικής φροντίδας, φυσικοθεραπεία, ψυχαγωγικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες, καθώς και δυνατότητες συμμετοχής σε πολιτιστικά και επιμορφωτικά προγράμματα. Στόχος τους είναι, μεταξύ άλλων, η διατήρηση των ηλικιωμένων ως ενεργών και αυτόνομων μελών της κοινωνίας και η αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης.
Το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι»
Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές υπηρεσίες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Παρέχει δωρεάν κατ’ οίκον φροντίδα σε ηλικιωμένους και άτομα με αναπηρία που δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν πλήρως, με προτεραιότητα σε όσους ζουν μόνοι ή δεν διαθέτουν επαρκή οικογενειακή υποστήριξη.
Κοινωνικοί λειτουργοί, νοσηλευτές και οικογενειακοί βοηθοί παρέχουν πρακτική, νοσηλευτική και κοινωνική υποστήριξη, ενώ η ίδια η τακτική ανθρώπινη επαφή μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για έναν άνθρωπο που περνά μεγάλο μέρος της ημέρας μόνος.
Εξειδικευμένα προγράμματα και πρωτοβουλίες
Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί και πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών με στόχο την αντιμετώπιση της μοναξιάς στην τρίτη ηλικία. Προγράμματα όπως το «Φιλία σε κάθε Ηλικία» του Ινστιτούτου Prolepsis βασίζονται στην τακτική επικοινωνία και στην ανθρώπινη επαφή με ηλικιωμένα άτομα που βιώνουν απομόνωση.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε στην πράξη;
Η αντιμετώπιση της μοναξιάς δεν είναι μόνο υπόθεση του κράτους ή των κοινωνικών δομών. Έχει και μια καθημερινή, συλλογική διάσταση: στη γειτονιά, στην πολυκατοικία, στην οικογένεια.
- Ένα απλό «καλημέρα», μια μικρή κουβέντα στο ασανσέρ ή στον δρόμο μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία απ’ όσο φανταζόμαστε για έναν άνθρωπο που περνά μεγάλο μέρος της ημέρας μόνος.
- Η εξοικείωση των μεγαλύτερων ανθρώπων με απλές τεχνολογίες επικοινωνίας μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση της επαφής με παιδιά, εγγόνια, συγγενείς και φίλους, ιδιαίτερα όταν τους χωρίζουν μεγάλες αποστάσεις.
Η τρίτη ηλικία δεν είναι το τέλος της ζωής, αλλά μια διαφορετική φάση της, που αξίζει να βιώνεται με αξιοπρέπεια, κοινωνική συμμετοχή και ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις.
Και ίσως εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο: η μοναξιά δεν είναι ένα «φυσικό» τίμημα του γήρατος. Είναι ένα κοινωνικό πρόβλημα που μπορεί —και πρέπει— να αντιμετωπιστεί.
Πηγές και χρήσιμο υλικό
World Health Organization – Reducing social isolation and loneliness among older people
Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας – Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων (ΚΑΠΗ)
Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας – «Βοήθεια στο Σπίτι»
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου