Εθελοντισμός στην Ελλάδα: Από την αυθόρμητη αλληλεγγύη στη σταθερή συμμετοχή

Ο εθελοντισμός αποτελεί μια από τις πιο άμεσες εκφράσεις κοινωνικής αλληλεγγύης. Στην Ελλάδα, όμως, παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα διττή εικόνα: από τη μία την αυθόρμητη κινητοποίηση των πολιτών όταν υπάρχει ανάγκη και από την άλλη τη δυσκολία να μετατραπεί αυτή η διάθεση προσφοράς σε σταθερή, οργανωμένη συμμετοχή.

Η πανελλαδική έρευνα «Το Προφίλ του Έλληνα Εθελοντή 2025», του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και της Humanity Greece, καταγράφει ότι το 40,5% του δείγματος δήλωσε ενεργή εθελοντική συμμετοχή. Πρόκειται για σημαντική κοινωνική δυναμική, η οποία δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Από την αυθόρμητη αλληλεγγύη στη σταθερή συμμετοχή

Στην Ελλάδα η κοινωνική προσφορά εμφανίζεται συχνά με ένταση στις δύσκολες στιγμές. Πυρκαγιές, πλημμύρες, κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις κινητοποιούν ανθρώπους που προσφέρουν χρόνο, εργασία, τρόφιμα ή χρήματα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε αναπτύξει στον ίδιο βαθμό μια σταθερή κουλτούρα οργανωμένου εθελοντισμού. Τα διαθέσιμα διεθνή στοιχεία καταγράφουν στην Ελλάδα τόσο άμεσο όσο και οργανωμένο εθελοντισμό, αλλά οι συγκρίσεις μεταξύ χωρών χρειάζονται προσοχή, καθώς οι τρόποι μέτρησης διαφέρουν σημαντικά. Επομένως, οι εύκολες κατατάξεις σε «πρωταθλητές» και «ουραγούς» του εθελοντισμού μάλλον απλουστεύουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα.

Το παράδειγμα των Ολυμπιακών Αγώνων

Η δυνατότητα μαζικής κινητοποίησης φάνηκε ίσως περισσότερο από ποτέ στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004. Περίπου 160.000 άνθρωποι υπέβαλαν αίτηση για να συμμετάσχουν στο εθελοντικό πρόγραμμα των Αγώνων. Η τεράστια ανταπόκριση εκείνης της περιόδου έδειξε ότι η διάθεση συμμετοχής υπάρχει και μπορεί να είναι εντυπωσιακή όταν υπάρχει ένας σαφής κοινός σκοπός και μια οργανωμένη δομή μέσα στην οποία μπορεί να εκφραστεί.

Ο εθελοντισμός ως κοινωνική παιδεία

Σε πολλές κοινωνίες ο εθελοντισμός συνδέεται στενότερα με την έννοια του ενεργού πολίτη. Δεν εμφανίζεται μόνο όταν συμβαίνει μια καταστροφή, αλλά μέσα από συλλόγους, κοινωνικές οργανώσεις, περιβαλλοντικές δράσεις και τοπικές κοινότητες.

Στην Ελλάδα υπάρχουν αντίστοιχες πρωτοβουλίες, χωρίς όμως η εθελοντική συμμετοχή να έχει ενσωματωθεί συστηματικά στην εκπαίδευση και στην καθημερινή κοινωνική ζωή. Το ζητούμενο δεν είναι φυσικά ένας υποχρεωτικός «εθελοντισμός» —μια αντίφαση από μόνος του— αλλά η καλλιέργεια από μικρή ηλικία της αντίληψης ότι ο πολίτης δεν είναι απλώς θεατής της κοινωνίας στην οποία ζει.

Όταν ο εθελοντισμός καλύπτει τα κενά της Πολιτείας

Υπάρχει, ωστόσο, και μια λεπτή γραμμή που δεν πρέπει να αγνοούμε.

Η εθελοντική προσφορά έχει διαφορετικό χαρακτήρα όταν συμπληρώνει τη λειτουργία ενός οργανωμένου κράτους και διαφορετικό όταν καλείται να την υποκαταστήσει.

Δεν είναι άλλωστε λίγες οι φορές που, ιδιαίτερα μετά από μεγάλες φυσικές καταστροφές, η δημόσια συζήτηση στρέφεται στην ανάγκη για περισσότερους εθελοντές. Έχουν υπάρξει ακόμη και δηλώσεις πολιτικών που εντοπίζουν μέρος του προβλήματος στην έλλειψη εθελοντών, αντί η συζήτηση να επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις της Πολιτείας, στην επάρκεια του μόνιμου προσωπικού, στον εξοπλισμό και στις αναγκαίες υποδομές.

Και εδώ γεννιέται ένα ουσιαστικό ερώτημα: όταν μια δημόσια υπηρεσία δεν διαθέτει επαρκείς ανθρώπους, μέσα ή υποδομές, είναι λύση να ζητάμε περισσότερους εθελοντές;

Ο εθελοντής μπορεί να προσφέρει ανεκτίμητη βοήθεια. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί άλλοθι για όσα οφείλει να παρέχει η Πολιτεία και δεν το κάνει.

Η αξία του εθελοντισμού βρίσκεται ακριβώς στην ελεύθερη κοινωνική προσφορά. Για να διατηρήσει αυτή την αξία, πρέπει να παραμένει έκφραση αλληλεγγύης και συμμετοχής — όχι ένας βολικός τρόπος μεταφοράς δημόσιων υποχρεώσεων στους πολίτες.

---

Πηγές και χρήσιμο υλικό

• Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών – «Το Προφίλ του Έλληνα Εθελοντή 2025»: Η πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια χαρτογράφησης του εθελοντισμού στην Ελλάδα, σε συνεργασία με τη Humanity Greece. Η έρευνα καταγράφει τα χαρακτηριστικά, τα κίνητρα και τις δυσκολίες συμμετοχής των εθελοντών και αναφέρει ότι το 40,5% του δείγματος δηλώνει εθελοντική δραστηριότητα.
  Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Το Προφίλ του Έλληνα Εθελοντή 2025


• United Nations Volunteers – Greece: Στοιχεία του ΟΗΕ και της ILO για τον άμεσο και οργανωμένο εθελοντισμό στην Ελλάδα. Το UN Volunteers επισημαίνει ότι οι απευθείας συγκρίσεις μεταξύ χωρών χρειάζονται προσοχή λόγω των διαφορετικών μεθόδων συλλογής και μέτρησης των στοιχείων.
  UN Volunteers – Volunteerism in Greece


• Αθήνα 2004 – Εθελοντικό πρόγραμμα Ολυμπιακών και Παραολυμπιακών Αγώνων: Οι Αγώνες της Αθήνας αποτέλεσαν ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα μαζικής εθελοντικής κινητοποίησης στην Ελλάδα, με περίπου 160.000 αιτήσεις συμμετοχής στο εθελοντικό πρόγραμμα.
  Athens 2004 – Στοιχεία για τους εθελοντές των Αγώνων


• United Nations Volunteers – State of the World's Volunteerism Report 2026: Η διεθνής έκθεση του ΟΗΕ εξετάζει τη θέση του εθελοντισμού στις σύγχρονες κοινωνίες και επισημαίνει, μεταξύ άλλων, τα προβλήματα που δημιουργούν οι διαφορετικοί ορισμοί και τρόποι καταγραφής του εθελοντισμού στις διεθνείς συγκρίσεις.
  UN Volunteers – State of the World's Volunteerism Report