Η αόρατη αλυσίδα των οθονών
Ξυπνάς και πιάνεις το κινητό πριν καν πατήσεις το πάτωμα. Στη δουλειά, η οθόνη του υπολογιστή είναι το βασικό σου εργαλείο. Στον δρόμο, τα μάτια καρφωμένα σε ένα ατελείωτο scroll. Στον καφέ, το κινητό δίπλα στο ποτήρι, έτοιμο να διακόψει τη συζήτηση με την επόμενη ειδοποίηση.
Ζούμε στην εποχή της απόλυτης διασύνδεσης. Η τεχνολογία μάς έδωσε πρόσβαση σε πληροφορία, επικοινωνία και δυνατότητες που πριν από λίγες δεκαετίες θα έμοιαζαν αδιανόητες. Μαζί τους όμως εμφανίστηκε και μια νέα πραγματικότητα: η δυσκολία να αποσυνδεθούμε.
Η υπερβολική ή προβληματική χρήση των social media έχει συσχετιστεί σε πολλές έρευνες με αυξημένα συμπτώματα άγχους, μοναξιάς και κατάθλιψης, ιδιαίτερα στους νεότερους ανθρώπους. Η πολύωρη χρήση οθονών συνδέεται επίσης με διαταραχές του ύπνου, κόπωση των ματιών, πονοκεφάλους και μυοσκελετική επιβάρυνση.
Και κάπως έτσι εμφανίστηκε το Digital Detox: η συνειδητή απομάκρυνση, για κάποιες ώρες ή ημέρες, από κινητά, social media και άλλες ψηφιακές πλατφόρμες.
Ένας καλά σχεδιασμένος εθισμός;
Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που συνήθως μένει έξω από τη συζήτηση.
Μήπως φορτώνουμε υπερβολικά την ευθύνη στον ίδιο τον χρήστη;
Οι ειδοποιήσεις, το ατελείωτο scroll, οι αλγόριθμοι που μαθαίνουν τι μας ενδιαφέρει και μας προσφέρουν αδιάκοπα νέο περιεχόμενο δεν δημιουργήθηκαν τυχαία. Στην οικονομία της προσοχής, όσο περισσότερο χρόνο περνά ο χρήστης μέσα σε μια πλατφόρμα, τόσο μεγαλύτερη είναι η εμπορική αξία της προσοχής του.
Επομένως, μπορούμε να μιλάμε μόνο για «ψηφιακό εθισμό» του χρήστη, όταν απέναντί του βρίσκεται μια ολόκληρη βιομηχανία που κερδίζει όσο περισσότερο χρόνο και προσοχή καταφέρνει να του αποσπάσει;
Και τώρα πληρώνουμε για να... αποσυνδεθούμε
Η ειρωνεία είναι ότι η ίδια κοινωνία που εμπορευματοποίησε την προσοχή μας δημιουργεί τώρα μια νέα αγορά: την αγορά της αποσύνδεσης.
Digital detox retreats, ξενοδοχεία χωρίς Wi-Fi, καταφύγια στη φύση και οργανωμένες διακοπές χωρίς κινητό υπόσχονται στον πελάτη κάτι που κάποτε ήταν αυτονόητο: λίγες ημέρες ησυχίας.
Εταιρείες ερευνών αγοράς αποτιμούν ήδη τον λεγόμενο digital detox tourism σε δισεκατομμύρια δολάρια, με σημαντικές προοπτικές ανάπτυξης τα επόμενα χρόνια. Πρόκειται για εκτιμήσεις της ίδιας της αγοράς και όχι για επίσημα στατιστικά στοιχεία, δείχνουν όμως ότι γύρω από την ανάγκη αποσύνδεσης έχει ήδη δημιουργηθεί ένας ολόκληρος εμπορικός κλάδος.
Πώς φτάσαμε στο σημείο η ησυχία, η απουσία ειδοποιήσεων και μερικές ημέρες χωρίς Wi-Fi —πράγματα που κάποτε ήταν αυτονόητα— να πωλούνται πλέον ως premium εμπειρία ευεξίας;
Και ποιος μπορεί να αγοράσει αυτή την πολυτέλεια; Γιατί ο εργαζόμενος που πρέπει να παρακολουθεί email, εταιρικά chats και μηνύματα εκτός ωραρίου δεν μπορεί απλώς να κλείσει το κινητό του και να εξαφανιστεί.
Όταν η αποσύνδεση γίνεται δικαίωμα
Το πρόβλημα έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια της προσωπικής επιλογής.
Στα σχολεία, οι περιορισμοί στα κινητά εξαπλώνονται διεθνώς. Σύμφωνα με την UNESCO, 114 εκπαιδευτικά συστήματα έχουν θεσπίσει εθνικούς περιορισμούς ή απαγορεύσεις στη χρήση smartphones στα σχολεία. Η ίδια η UNESCO, ωστόσο, επισημαίνει ότι η απαγόρευση από μόνη της δεν αρκεί χωρίς ψηφιακή παιδεία.
Στην εργασία, το «δικαίωμα στην αποσύνδεση» επιχειρεί να επαναφέρει ένα όριο που η ψηφιακή εποχή έκανε όλο και πιο θολό: όταν τελειώνει το ωράριο, πρέπει να τελειώνει και η υποχρέωση του εργαζομένου να βρίσκεται διαρκώς διαθέσιμος.
Να ξανακερδίσουμε την προσοχή μας
Το Digital Detox δεν σημαίνει να πετάξουμε τα κινητά στη θάλασσα ούτε να αρνηθούμε την τεχνολογία.
Σημαίνει να θυμηθούμε ότι οι συσκευές είναι εργαλεία που πρέπει να υπηρετούν εμάς και όχι εμείς εκείνες.
Χρειάζονται προσωπικά όρια, χρόνος χωρίς οθόνες, πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις και δραστηριότητες έξω από το διαδίκτυο. Δεν αρκεί όμως να ζητάμε από τον άνθρωπο να αποκτήσει περισσότερη «αυτοπειθαρχία».
Χρειάζεται και προστασία των εργαζομένων, των παιδιών και τελικά όλων μας από μια οικονομία που έχει μετατρέψει την ανθρώπινη προσοχή σε εμπόρευμα.
Γιατί όταν πρώτα κερδίζουν κρατώντας μας διαρκώς συνδεδεμένους και ύστερα δημιουργείται μια νέα αγορά για να πληρώνουμε προκειμένου να αποσυνδεθούμε, ίσως το πρόβλημα να μην βρίσκεται μόνο στο κινητό που κρατάμε στο χέρι μας.
Πηγές και χρήσιμο υλικό
-
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO/Europe) – Teens, screens and mental health:
Στοιχεία από τη διεθνή έρευνα HBSC για την προβληματική χρήση των social media από εφήβους και τη σχέση της με την ψυχική και κοινωνική ευεξία. Η έρευνα περιλαμβάνει σχεδόν 280.000 νέους από 44 χώρες και περιοχές.
WHO – Teens, screens and mental health -
UNESCO – Phone bans in schools are spreading worldwide:
Στοιχεία για τη διεθνή εξάπλωση των περιορισμών στη χρήση κινητών στα σχολεία. Σύμφωνα με την UNESCO, 114 εκπαιδευτικά συστήματα έχουν πλέον θεσπίσει απαγορεύσεις σε εθνικό επίπεδο, ενώ επισημαίνεται παράλληλα η ανάγκη για ψηφιακή παιδεία.
UNESCO Global Education Monitoring Report -
National Sleep Foundation / PubMed – The impact of screen use on sleep health across the lifespan:
Επιστημονική ανασκόπηση και συναίνεση ειδικών σχετικά με την επίδραση της χρήσης οθονών και του ψηφιακού περιεχομένου πριν από τον ύπνο στην ποιότητα του ύπνου.
PubMed – Screen use and sleep health -
PubMed – Digital Eye Strain: A Comprehensive Review:
Επιστημονική ανασκόπηση για την ψηφιακή κόπωση των ματιών και συμπτώματα που συνδέονται με την παρατεταμένη χρήση ψηφιακών συσκευών, όπως ξηροφθαλμία, θολή όραση, πονοκέφαλοι και ενοχλήσεις στον αυχένα και την πλάτη.
PubMed – Digital Eye Strain -
Eurofound – Right to disconnect: Exploring company practices:
Έρευνα για το «δικαίωμα στην αποσύνδεση» και τα προβλήματα που δημιουργεί η ψηφιακή εργασία όταν τα όρια μεταξύ εργασιακού και προσωπικού χρόνου γίνονται δυσδιάκριτα.
Eurofound – Right to disconnect
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου