Πόσο ειρηνικά είναι τελικά τα κράτη που μάθαμε να θεωρούμε πρότυπα;
Όταν μιλάμε για εγκλήματα πολέμου, κατακτήσεις, εθνοκαθάρσεις ή βίαιη καταπίεση λαών, το μυαλό πηγαίνει συνήθως στις πιο σκοτεινές σελίδες της Ιστορίας: στον ναζισμό, στον φασισμό, στις δικτατορίες, στα αυταρχικά καθεστώτα.
Πολύ πιο δύσκολα κοιτάζουμε προς τις χώρες που σήμερα θεωρούμε «πολιτισμένες», δημοκρατικές, προοδευτικές — ακόμη και φίλες ή συμμάχους μας.
Τη Βρετανία του κοινοβουλευτισμού. Τη Γαλλία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τη φιλελεύθερη Ολλανδία. Το κοινωνικό κράτος της Σουηδίας και της Δανίας. Τον δημοκρατικό Καναδά. Τις Ηνωμένες Πολιτείες της «ελευθερίας». Ακόμη και τη δική μας Ελλάδα.
Κι όμως, πίσω από τη σημερινή «πολιτισμένη» εικόνα αυτών των κρατών βρίσκονται σκληρές αποικιοκρατικές ιστορίες, στρατιωτικές επεμβάσεις, εκτοπισμοί, καταναγκαστική εργασία, πολιτισμική αφομοίωση, στειρώσεις, ιατρικά πειράματα και μαζικές σφαγές.
Πίσω από τη βία βρίσκεται μια σκληρή υλική πραγματικότητα: ποιος κατέχει τη γη, ποιος ελέγχει τις πρώτες ύλες και τους εμπορικούς δρόμους, ποιος εργάζεται και ποιος εισπράττει τον πλούτο που παράγεται.
Οι αυτοκρατορίες χρειάζονται πρώτες ύλες, ενέργεια, εργατικό δυναμικό, νέες αγορές και στρατηγικά περάσματα. Άλλοτε αυτά λέγονταν βαμβάκι, καουτσούκ, χρυσός, ασήμι και ζάχαρη· σήμερα μπορεί να είναι πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες, κρίσιμα ορυκτά, τεχνολογία ή έλεγχος εμπορικών διαδρομών. Η «εκπολιτιστική αποστολή» έρχεται να ντύσει με υψηλά ιδανικά ένα πολύ συγκεκριμένο οικονομικό και γεωπολιτικό συμφέρον.
Αξίζει λοιπόν να δούμε τι καταγράφει η επίσημη Ιστορία για τους «πολιτισμένους» αλλά ισχυρούς, όταν έχουν απέναντί τους πιο αδύναμους πληθυσμούς — και κυρίως τι είχαν να κερδίσουν.
Βρετανία: η αυτοκρατορία όπου «ο ήλιος δεν έδυε ποτέ»
Στο απόγειό της, η Βρετανική Αυτοκρατορία έλεγχε περίπου το ένα τέταρτο της επιφάνειας του πλανήτη.
Στην Ινδία, μια χώρα με ισχυρή υφαντουργική παραγωγή μετατράπηκε σε σημαντικό προμηθευτή πρώτων υλών και ταυτόχρονα σε τεράστια αγορά για τα προϊόντα της βρετανικής βιομηχανίας.
Στην Ιρλανδία, η βρετανική κυριαρχία είχε ήδη συνοδευτεί από απαλλοτριώσεις γης όταν, το 1845, η ασθένεια χτύπησε την πατάτα, βασική τροφή του φτωχού πληθυσμού. Η Ιρλανδία όμως δεν έπαψε να παράγει τρόφιμα. Ενώ άνθρωποι πέθαιναν από την πείνα, άλλες αγροτικές παραγωγές συνέχιζαν να εξάγονται. Περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι πέθαναν και ακόμη περισσότεροι μετανάστευσαν.
Παράλληλα, η ιρλανδική γλώσσα περιθωριοποιήθηκε και οι εθνικοαπελευθερωτικοί αγώνες αντιμετωπίστηκαν με αιματηρή καταστολή. Το νησί παραμένει μέχρι σήμερα χωρισμένο, με τη Βόρεια Ιρλανδία να ανήκει στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Στην Κένυα, η απώλεια γης και η εξέγερση των Mau Mau οδήγησαν σε στρατόπεδα κράτησης, βασανιστήρια και καταστολή. Στη Μαλαισία το διακύβευμα περιλάμβανε καουτσούκ και κασσίτερο. Στην Κύπρο, τη στρατηγική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο — τόσο σημαντική ώστε η Βρετανία διατήρησε τις βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας ακόμη και μετά την ανεξαρτησία.
Γαλλία, Ολλανδία και Βέλγιο: όταν οι «αξίες» σταματούν στα σύνορα της αυτοκρατορίας
Η Γαλλία της liberté, égalité, fraternité κυβερνούσε εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς ίσα δικαιώματα.
Στην Ινδοκίνα, η αποικιακή οικονομία στηριζόταν στη φορολογία, στις φυτείες, στις εξαγωγές και στη φθηνή ή καταναγκαστική εργασία. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γαλλία προσπάθησε να επανακτήσει τον έλεγχο, μέχρι την ήττα της το 1954. Ακολούθησαν οι ΗΠΑ και ένας ακόμη καταστροφικότερος πόλεμος.
Στην Αλγερία, Ευρωπαίοι άποικοι κατείχαν σημαντικές εκτάσεις και προνομιακή οικονομική θέση. Όταν οι Αλγερινοί διεκδίκησαν ανεξαρτησία, αντιμετώπισαν βασανιστήρια, εξαφανίσεις και μαζική καταστολή.
Στο Κονγκό, το καθεστώς του Λεοπόλδου Β΄ επέβαλλε ποσοστώσεις καουτσούκ με
ομηρίες, ξυλοδαρμούς, ακρωτηριασμούς και δολοφονίες.
Ο ένας είχε τη γη, τις πρώτες ύλες και την εργασία· ο άλλος είχε τα όπλα και έπαιρνε το κέρδος.
Ισπανία και Πορτογαλία: ο πλούτος της Αμερικής αλλάζει χέρια
Η κατάκτηση της Αμερικής έδωσε στην Ισπανία πρόσβαση σε τεράστιες ποσότητες χρυσού και ασημιού, ενώ συστήματα όπως η mita και η encomienda επέβαλαν εργασία και φόρους στους γηγενείς.
Στη Βραζιλία, η πορτογαλική οικονομία στηρίχθηκε στη ζάχαρη, αργότερα στον χρυσό και στη μαζική χρήση σκλάβων.
Ασθένειες, πόλεμοι, δουλεία, καταναγκαστική εργασία και εκτοπισμοί αποδεκάτισαν τους γηγενείς πληθυσμούς. Όσοι επέζησαν δεν διατήρησαν απαραίτητα και τον κόσμο τους. Η ισπανική και η πορτογαλική γλώσσα κυριάρχησαν, ο καθολικισμός επιβλήθηκε και ολόκληρα πολιτισμικά συστήματα καταστράφηκαν ή μετασχηματίστηκαν.
Η αποικιοκρατία δεν αφαιρεί μόνο ζωές. Μπορεί να αφαιρέσει γλώσσα, μνήμη και πολιτισμική συνέχεια.
Καναδάς, Αυστραλία και Σκανδιναβία: όταν το κράτος φτάνει μέχρι το παιδί και το σώμα
Στις αποικίες εποίκων το πολυτιμότερο αγαθό ήταν συχνά η ίδια η γη.
Στον Καναδά, τουλάχιστον 150.000 παιδιά First Nations, Inuit και Métis απομακρύνθηκαν από τις οικογένειές τους μέσω του Residential School System, στο πλαίσιο πολιτικής αφομοίωσης που χτύπησε γλώσσες, πολιτισμούς και οικογενειακούς δεσμούς. Στην Αυστραλία, οι Stolen Generations υπηρέτησαν αντίστοιχους στόχους.
Ακόμη και στη Σκανδιναβία υπάρχει μια σκοτεινή ιστορία πίσω από το σημερινό κοινωνικό κράτος. Η Σουηδία εφάρμοσε επί δεκαετίες νομοθεσία στειρώσεων με ευγονικά, κοινωνικά και ιατρικά κριτήρια. Στη Γροιλανδία, χιλιάδες γυναίκες και κορίτσια Inuit υποβλήθηκαν σε αντισυλληπτικές παρεμβάσεις, σε πολλές περιπτώσεις χωρίς πραγματικά ενημερωμένη συναίνεση.
Η εξουσία δεν χρειάζεται πάντα να πάρει το χρυσάφι σου. Μπορεί να θεωρήσει ότι έχει δικαίωμα ακόμη και πάνω στο σώμα σου.
ΗΠΑ: από την αποτίναξη ενός αποικιακού ζυγού στη δική τους επέκταση
Οι Ηνωμένες Πολιτείες γεννήθηκαν όταν αποτίναξαν τη βρετανική αποικιακή κυριαρχία και διεκδίκησαν το δικαίωμα να αποφασίζουν για το μέλλον τους. Λίγο περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, βρέθηκαν στην αντίθετη πλευρά της ίδιας σχέσης ισχύος.
Μετά την ήττα της Ισπανίας το 1898, απέκτησαν τον έλεγχο των Φιλιππίνων. Ένας λαός που είχε πολεμήσει για ανεξαρτησία βρέθηκε απέναντι σε μια νέα αποικιακή δύναμη.
Στο Πουέρτο Ρίκο, ο νόμος 116 του 1937 επέτρεψε εκτεταμένο πρόγραμμα στειρώσεων μέσα σε ένα ευγονικό πλαίσιο αντιμετώπισης της φτώχειας και του «υπερπληθυσμού». Αργότερα, το νησί χρησιμοποιήθηκε και για σημαντικές δοκιμές του αντισυλληπτικού χαπιού.
Και στο Βιετνάμ, μετά τους Γάλλους, ήρθαν οι Αμερικανοί. Άλλαξε η ξένη δύναμη, όχι η πεποίθηση ότι μια μεγάλη χώρα μπορούσε να καθορίσει την πολιτική πορεία ενός πολύ πιο αδύναμου λαού.
Ιαπωνία και Γερμανία: η οικονομία πίσω από τον μιλιταρισμό
Στη Νανκίνγκ ακολούθησαν περίπου έξι εβδομάδες μαζικών δολοφονιών, βιασμών και βασανισμών, με την επίσημη κινεζική εκτίμηση να ανεβάζει τους νεκρούς έως τις 300.000. Στη Unit 731, οι κατακτημένοι αποτέλεσαν τα πειραματόζωα για πειράματα βιολογικού πολέμου, σκόπιμες μολύνσεις με θανατηφόρες ασθένειες, κρυοπαγήματα και ανατομές ανθρώπων εν ζωή.
Η γερμανική αποικιοκρατία είχε δείξει το πρόσωπό της πολύ πριν από τον ναζισμό. Στη σημερινή Ναμίμπια, η κατάληψη γης και η εγκατάσταση Ευρωπαίων εποίκων οδήγησαν σε σύγκρουση με τους Herero και Nama, που αντιμετωπίστηκαν με πόλεμο εξόντωσης και γενοκτονία.
Ελλάδα: δεν μπορούμε να εξαιρέσουμε τον εαυτό μας
Στη Μικρά Ασία, η ελληνική επέκταση δεν συνδεόταν μόνο με τη Μεγάλη Ιδέα και την παρουσία ελληνικών πληθυσμών. Η Σμύρνη ήταν σημαντικό εμπορικό κέντρο και η δυτική Μικρά Ασία διέθετε λιμάνια, γεωργικές εκτάσεις και εμπορικά δίκτυα.
Η ελληνική κατοχή συνοδεύτηκε από τεκμηριωμένες βιαιοπραγίες εναντίον μουσουλμάνων αμάχων. Η φρίκη που ακολούθησε το 1922 εναντίον Ελλήνων και Αρμενίων δεν αναιρεί όσα είχαν προηγηθεί. Η Ιστορία δεν λειτουργεί με συμψηφισμούς.
Στην Κύπρο, υπήρξαν δολοφονίες και εκτοπισμοί Τουρκοκυπρίων από Ελληνοκύπριους ενόπλους και ακραίες εθνικιστικές οργανώσεις. Οι ευθύνες πρέπει να αποδίδονται συγκεκριμένα — χωρίς όμως η δική μας πλευρά να εξαιρείται από την ιστορική κρίση που απαιτούμε για όλους τους άλλους.
Ισραήλ και Παλαιστίνη: μια τραγική ιστορική ειρωνεία
Κατά τη Nakba, εκατοντάδες χιλιάδες Παλαιστίνιοι έχασαν τις εστίες και τη γη τους. Από το 1967, η κατοχή της Δυτικής Όχθης και η ανάπτυξη των εποικισμών αφορούν όχι μόνο σύνορα αλλά γη, νερό, καλλιεργήσιμες εκτάσεις, φυσικούς πόρους και οικονομική δραστηριότητα.
Ο ένας αποκτά πρόσβαση στη γη και στους πόρους. Ο άλλος περιορίζεται στην πρόσβαση στη γη, στις αγορές, στις μετακινήσεις και στην οικονομική ανάπτυξη.
Και αυτός ο αιματοβαμμένος κύκλος δεν ανήκει μόνο στα βιβλία της Ιστορίας. Ο πόλεμος, η κατοχή, οι εκτοπισμοί και η σύγκρουση συνεχίζονται μέχρι τις μέρες μας.
Το πραγματικό τεστ του «πολιτισμού»
Αν αφαιρέσουμε τις σημαίες και τους εθνικούς μύθους, ένα μοτίβο επανέρχεται.
Η ισχυρή δύναμη αποκτά πρώτες ύλες, εργατικό δυναμικό, αγορές, στρατηγικά σημεία στον χάρτη και εμπορικούς δρόμους. Ο κατακτημένος χάνει τη γη του, την οικονομική του αυτονομία και την πολιτική του κυριαρχία. Και συχνά χάνει ακόμη περισσότερα: γλώσσα, οικογενειακούς δεσμούς, μνήμη και πολιτισμική συνέχεια.
Αυτά δεν συνέβησαν μόνο υπό μοναρχίες, δικτατορίες ή φασιστικά καθεστώτα. Αποικιακές και ιμπεριαλιστικές πολιτικές συνεχίστηκαν και υπό κοινοβουλευτικές, φιλελεύθερες, εργατικές ή σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις.
Ακόμη κι όταν στο ισχυρό κράτος εναλλάσσονται οι ιδεολογικές τάσεις και οι κυβερνήσεις, η ιμπεριαλιστική λογική και το οικονομικό συμφέρον μοιάζουν ικανά να ενώσουν ακόμη και πολιτικούς αντιπάλους που στο εσωτερικό τους συγκρούονται σχεδόν για τα πάντα.
Και αυτό είναι το νήμα που ενώνει τόσο διαφορετικές ιστορίες.
Όταν τα κράτη αποκτούν μεγάλη ισχύ απέναντι σε πιο αδύναμους λαούς, αποκαλύπτεται ένας από τους πιο απάνθρωπους χαρακτήρες της εξουσίας: η πεποίθηση ότι ο ισχυρός δικαιούται να αποφασίζει για τη γη, την εργασία, τους πόρους, τη γλώσσα, το σώμα ή ακόμη και την ταυτότητα του αδύναμου.
Η Ιστορία δείχνει ότι το πραγματικό τεστ του «πολιτισμού» δεν είναι πώς συμπεριφέρεται μια κοινωνία όταν βρίσκεται ανάμεσα σε ίσους, αλλά πώς συμπεριφέρεται όταν έχει απέναντί της κάποιον πολύ πιο αδύναμο και ξέρει ότι μπορεί να τον εξουσιάσει χωρίς σοβαρές συνέπειες.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου