Αν εξετάσουμε τις προσωπικότητες και τα πρότυπα όχι απλώς ως δημόσια πρόσωπα, αλλά ως κοινωνικούς καθρέφτες, θα διαπιστώσουμε ότι από το χθες στο σήμερα έχει συντελεστεί μια σημαντική μετατόπιση στα ιδανικά που προβάλλονται περισσότερο. Τα πρότυπα δεν είναι ποτέ εντελώς τυχαία· αποκαλύπτουν τι θεωρεί κάθε εποχή άξιο θαυμασμού, μίμησης και επιδίωξης.
Δεν σημαίνει φυσικά ότι στο παρελθόν όλοι υπηρετούσαν συλλογικά ιδανικά ούτε ότι σήμερα κυριαρχεί παντού ο ατομικισμός. Η διαφορά βρίσκεται περισσότερο στο ποια πρότυπα αποκτούν μεγαλύτερη ορατότητα και κοινωνικό κύρος.
Τα ιδανικά του χθες: Συλλογικότητα, αντίσταση και ιδεολογία
Στις προηγούμενες δεκαετίες, μεγάλο μέρος των προσωπικοτήτων που απέκτησαν ιστορικό και κοινωνικό βάρος συνδέθηκε με συλλογικά ιδανικά. Μορφές όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και ο Γκάντι, αλλά και στην Ελλάδα ο Μίκης Θεοδωράκης ή ο Γιάννης Ρίτσος, ταύτισαν τη δημόσια παρουσία τους με την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, τα κοινωνικά δικαιώματα και έναν αγώνα μεγαλύτερο από τον ίδιο τους τον εαυτό.
Το κύρος δεν προερχόταν μόνο από τη δημοσιότητα. Συνδεόταν με έργο, γνώση, συνέπεια, πολιτική ή κοινωνική δράση και, πολλές φορές, με προσωπικό κόστος.
Τα ιδανικά του σήμερα: Ο «επιχειρηματικός εαυτός»
Σήμερα, σε μια κοινωνία εργασιακής επισφάλειας, ψηφιακής προβολής και έντονου ατομικισμού, ένα διαφορετικό πρότυπο έχει αποκτήσει μεγαλύτερη δύναμη: ο άνθρωπος που μετατρέπει τον ίδιο του τον εαυτό σε προσωπικό project.
Το αφήγημα του self-made παρουσιάζει συχνά την επιτυχία σαν αποκλειστικά προσωπικό κατόρθωμα. Το κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο, οι ευκαιρίες, οι γνωριμίες και οι διαφορετικές αφετηρίες περνούν σε δεύτερο πλάνο. Αν πέτυχες, το οφείλεις στον εαυτό σου. Αν απέτυχες, μάλλον δεν προσπάθησες αρκετά ή δεν είχες το σωστό «mindset».
Μαζί έρχεται και η κουλτούρα της αδιάκοπης αυτοβελτίωσης: να δουλεύεις περισσότερο, να γυμνάζεσαι, να διαβάζεις, να βελτιώνεις συνεχώς την εικόνα και την απόδοσή σου. Το ζητούμενο δεν είναι τόσο να αλλάξει ο κόσμος όσο να «βελτιστοποιήσεις» τον εαυτό σου ώστε να επιβιώσεις καλύτερα μέσα σε αυτόν.
Ακόμη και η ευαλωτότητα μπορεί να μετατραπεί σε προϊόν. Η ψυχική υγεία, οι κρίσεις άγχους ή οι προσωπικές δυσκολίες μπορούν να γίνουν περιεχόμενο, engagement και μέρος μιας προσωπικής ψηφιακής ταυτότητας. Η δημόσια συζήτηση γι’ αυτά είναι πολύτιμη· το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν ακόμη και ο πόνος εντάσσεται στη λογική της προβολής.
Γιατί προτιμούμε αυτά τα πρότυπα;
Η αλλαγή δεν εμφανίστηκε στο κενό. Όταν η οικονομική και επαγγελματική ασφάλεια υποχωρεί, όταν η πίστη στις συλλογικές λύσεις εξασθενεί και ο άνθρωπος αισθάνεται ότι δεν μπορεί να επηρεάσει την οικονομία, την πολιτική ή την κλιματική κρίση, στρέφεται στο μόνο πεδίο που θεωρεί ότι μπορεί ακόμη να ελέγξει: τον εαυτό του.
Έτσι, ο «οραματιστής» δίνει συχνά τη θέση του στον επιτυχημένο διαχειριστή της προσωπικής του ζωής, που μας μαθαίνει πώς να προσαρμοζόμαστε σε έναν αβέβαιο κόσμο.
Μήπως όμως δεν λείπουν οι προσωπικότητες, αλλά η ορατότητά τους;
Παρά το κυρίαρχο ρεύμα, οι άνθρωποι που υπηρετούν συλλογικά ιδανικά δεν έχουν εξαφανιστεί.
Ο δικηγόρος Θανάσης Καμπαγιάννης και οι συνήγοροι της πολιτικής αγωγής στη δίκη της Χρυσής Αυγής προσέφεραν επί χρόνια τη δουλειά τους για την υπεράσπιση θυμάτων ναζιστικής βίας. Ο ίδιος έχει αναφέρει ότι η εργασία αυτή προσφέρθηκε επί πεντέμισι χρόνια σε ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παραστούν σε μια τέτοια δίκη.
Ο ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός αποτελεί ένα διαφορετικό παράδειγμα: επιστήμονας με μακρά δημόσια παρουσία για την κλιματική αλλαγή, που έχει διατελέσει εκπρόσωπος της Ελλάδας για το συγκεκριμένο ζήτημα.
Και δίπλα τους υπάρχουν εκπαιδευτικοί όπως η Μαρία Τσιαλέρα στους Αρκιούς και ο Κυριαζής Χατζηγιαννάκης στο Αγαθονήσι, που επέλεξαν να υπηρετήσουν μικρές ακριτικές σχολικές μονάδες.
Άρα ίσως το πρόβλημα δεν είναι ότι στερέψαμε από ισχυρές προσωπικότητες. Ίσως άλλαξε ο μηχανισμός που αποφασίζει ποιους βλέπουμε.
Σε μια εποχή όπου ένας αλγόριθμος μπορεί να προσφέρει τεράστια δημόσια επιρροή σε όποιον καταφέρνει να κρατήσει για λίγα δευτερόλεπτα την προσοχή εκατομμυρίων ανθρώπων, η ορατότητα δεν ταυτίζεται απαραίτητα με το κοινωνικό βάρος.
Η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας ίσως δεν είναι να βρούμε ξανά πρότυπα. Είναι να μάθουμε να ξεχωρίζουμε ποια από αυτά αξίζει πραγματικά να βλέπουμε.
Πηγές και χρήσιμο υλικό
-
ΕΡΤ – Θανάσης Καμπαγιάννης και η πολιτική αγωγή στη δίκη της Χρυσής Αυγής:
Ρεπορτάζ και δηλώσεις σχετικά με την πολυετή παρουσία των συνηγόρων πολιτικής αγωγής και την υπεράσπιση θυμάτων ναζιστικής βίας.
ΕΡΤ – Θ. Καμπαγιάννης για τη δίκη της Χρυσής Αυγής -
Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας – Χρήστος Ζερεφός:
Το ΥΠΕΝ έχει παρουσιάσει τον ακαδημαϊκό Χρήστο Ζερεφό ως εκπρόσωπο της Ελλάδας για θέματα κλιματικής αλλαγής και ως επιστήμονα με μακρά διεθνή και θεσμική παρουσία.
ΥΠΕΝ – Χρήστος Ζερεφός και κλιματική αλλαγή -
Παρατηρητής της Θράκης – Ακριτική εκπαίδευση:
Ρεπορτάζ για τη Μαρία Τσιαλέρα, που επέλεξε να διδάξει στον μοναδικό μαθητή των Αρκιών, και τον Κυριαζή Χατζηγιαννάκη, που εργάστηκε για δύο σχολικές χρονιές στο Αγαθονήσι.
Παρατηρητής – Κι αν το σχολείο που διδάσκεις έχει μόνο έναν μαθητή;
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου