Κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μια εικόνα με εννέα σημάδια κοινωνικής παρακμής, τα οποία αποδίδονται στον Σωκράτη. Η συγκεκριμένη λίστα δεν φαίνεται να υπάρχει στις σωζόμενες αρχαίες πηγές. Ωστόσο, ο προβληματισμός της δεν είναι εντελώς ξένος προς τη σωκρατική σκέψη όπως μας παραδίδεται μέσα από τον Πλάτωνα. Στην «Πολιτεία», ο Σωκράτης εξετάζει πώς μια πολιτεία μπορεί σταδιακά να μεταβληθεί και τελικά να οδηγηθεί στο αντίθετο άκρο.
Το μήνυμα της εικόνας συμπυκνώνεται σε μία φράση: «Η παρακμή δεν έρχεται ξαφνικά... τη συνηθίζουμε». Και ίσως εκεί βρίσκεται όλη η ουσία.
Εννέα σημάδια μιας κοινωνίας που συνηθίζει
Όταν οι πιο θορυβώδεις επικρατούν των πιο συνετών. Η ένταση και η κραυγή καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο, αφήνοντας λιγότερο χώρο στον διάλογο και στην τεκμηριωμένη άποψη.
Όταν η εργασία παύει να εξασφαλίζει αξιοπρεπή ζωή. Όταν ο εργαζόμενος δυσκολεύεται να καλύψει βασικές ανάγκες, ενώ ο εύκολος πλουτισμός προβάλλεται ως μέτρο επιτυχίας, κάτι έχει διαταραχθεί στην κοινωνική κλίμακα αξιών.
Όταν οι αδίστακτοι γίνονται περισσότερο σεβαστοί από τους έντιμους. Όταν στην επιτυχία δεν κρίνονται τα μέσα με τα οποία επιτεύχθηκε, η εντιμότητα κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται ως αφέλεια και ο κυνισμός ως ικανότητα.
Όταν κηρύττουν ηθική εκείνοι που δεν την εφαρμόζουν. Η δημόσια ηθικολογία χωρίς προσωπική συνέπεια δεν είναι ηθική. Είναι υποκρισία.
Όταν ο χαρακτήρας αξίζει λιγότερο από την εικόνα. Το φαίνεσθαι προηγείται του είναι και η εντύπωση αποκτά μεγαλύτερη αξία από την ουσία.
Όταν τα παιδιά δεν επιτρέπεται να είναι παιδιά. Πίεση για επιδόσεις, social media, καταναλωτισμός και πρόωρη έκθεση στα πρότυπα των ενηλίκων διεκδικούν όλο και νωρίτερα χώρο στην παιδική ηλικία.
Όταν οι θύτες προστατεύονται περισσότερο από τα θύματα. Όταν η δύναμη, το χρήμα ή η κοινωνική θέση εξασφαλίζουν διαφορετική μεταχείριση, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται.
Όταν το παράλογο παύει να μας ξενίζει. Το συναντήσαμε τόσες φορές, ώστε σταματήσαμε να αντιδρούμε σε αυτό.
Όταν οι πολιτικοί δεν ζουν για τον λαό, αλλά από τον λαό. Η πολιτική παύει να αποτελεί δημόσια υπηρεσία όταν η διατήρηση της εξουσίας γίνεται σημαντικότερη από τον λόγο για τον οποίο αυτή παραχωρήθηκε.
Πώς συνηθίζεται το απαράδεκτο
Η ανοχή δεν σημαίνει απαραίτητα συμφωνία. Μπορεί να προέρχεται από κόπωση, απογοήτευση ή από την πεποίθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει. Το αποτέλεσμα όμως μπορεί να είναι το ίδιο: αυτό που κάποτε μας εξόργιζε, λίγο λίγο παύει να μας εκπλήσσει.
Και τότε μετακινείται το όριο. Το «απαράδεκτο» γίνεται «συνηθισμένο», μετά «αναμενόμενο» και τελικά μέρος της καθημερινότητας.
Το πιο επικίνδυνο είναι να συνηθίσουμε
Όμως η συνήθεια δεν είναι μονόδρομος. Τα όρια του αποδεκτού μπορούν να μετακινηθούν και προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Δεν χρειάζονται μεγάλα λόγια ούτε ηρωικές πράξεις. Χρειάζεται κάτι απλό και ταυτόχρονα δύσκολο: να διατηρήσουμε την ικανότητά μας να ενοχλούμαστε, να κρίνουμε και να αντιδρούμε σε όσα δεν θα έπρεπε να θεωρούνται φυσιολογικά.
Γιατί όσο μια κοινωνία εξακολουθεί να αντιδρά, να αμφισβητεί και να απαιτεί καλύτερα, δεν έχει παρακμάσει οριστικά.
Το πραγματικό τέλος έρχεται όταν πάψει ακόμη και να την ενοχλεί η παρακμή της.
Πηγές και χρήσιμο υλικό
-
Πλάτων – Πολιτεία, Βιβλίο Η΄:
Στο Βιβλίο Η΄ εξετάζεται η μεταβολή και η φθορά διαφορετικών πολιτευμάτων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα χωρία 562–564, όπου ο Σωκράτης περιγράφει πώς η υπερβολή μπορεί να οδηγήσει μια πολιτεία προς το αντίθετο άκρο και αναλύει τη μετάβαση από τη δημοκρατία στην τυραννία.
Perseus Digital Library – Plato, Republic, Book VIII -
Stanford Encyclopedia of Philosophy – Socrates:
Χρήσιμο υλικό για το λεγόμενο «Σωκρατικό πρόβλημα». Ο Σωκράτης δεν άφησε δικά του γραπτά και οι γνώσεις μας για τις απόψεις του προέρχονται από άλλους συγγραφείς, οι οποίοι δεν συμφωνούν πάντοτε μεταξύ τους. Αυτός είναι και ο λόγος που χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην απόδοση σύγχρονων αποφθεγμάτων στον Σωκράτη.
Stanford Encyclopedia of Philosophy – Socrates -
Stanford Encyclopedia of Philosophy – Plato’s Ethics and Politics in The Republic:
Αναλυτική παρουσίαση της πολιτικής σκέψης της «Πολιτείας». Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η ενότητα για τα ελαττωματικά πολιτεύματα των Βιβλίων Η΄ και Θ΄ και τη σχέση ανάμεσα στον χαρακτήρα μιας κοινωνίας, τις αξίες της και τη μορφή της πολιτικής εξουσίας.
Stanford Encyclopedia of Philosophy – Plato’s Republic
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου