Η Καρέκλα Κάνει τον Άνθρωπο ή ο Άνθρωπος την Καρέκλα;

Το Ξύλο που Έγινε Θρόνος

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από σύμβολα ισχύος: στέμματα, σκήπτρα, θρόνους και, στη σύγχρονη εποχή, την «καρέκλα». Όταν λέμε ότι κάποιος «πήρε την καρέκλα», δεν εννοούμε φυσικά το έπιπλο του γραφείου, αλλά τη θέση, το αξίωμα, την εξουσία.

Το ερώτημα είναι παλιό όσο και η ίδια η εξουσία: Είναι η καρέκλα —ο θεσμός, η θέση, το προνόμιο— που αλλοιώνει τον άνθρωπο ή είναι ο χαρακτήρας, η ηθική και η ποιότητα του ατόμου που δίνουν νόημα και αξιοπρέπεια στην καρέκλα;

Και κυρίως, τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος παθαίνει ίλιγγο μόλις ανέβει ψηλά;

Ο Ίλιγγος της Εξουσίας

Όταν κάποιος ανεβαίνει ψηλά, συμβαίνει κάτι που θυμίζει την ανάβαση σε μεγάλο υψόμετρο: η θέα αλλάζει, το έδαφος απομακρύνεται και χάνεται η αίσθηση του μέτρου.

Ο άνθρωπος αρχίζει να περιβάλλεται από ανθρώπους που του λένε όσα θέλει να ακούσει. Η καθημερινότητα εκείνων που κάποτε βρίσκονταν δίπλα του γίνεται μακρινή. Η κριτική ενοχλεί όλο και περισσότερο. Και κάποια στιγμή μπορεί να γεννηθεί η πεποίθηση ότι οι κανόνες που ισχύουν για όλους τους άλλους δεν ισχύουν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο και για εκείνον.

Ίσως όμως το πιο αποκαλυπτικό στάδιο να έρχεται όταν εμφανίζεται ο κίνδυνος της απώλειας.

Ο φόβος της απώλειας της καρέκλας μπορεί να οδηγήσει σε μια ιδιότυπη «αλλοφροσύνη». Εκείνος που κάποτε διεκδικούσε την εξουσία ως μέσο για να πετύχει κάτι, καταλήγει να αγωνίζεται για να διατηρήσει την ίδια την εξουσία. Το μέσο γίνεται αυτοσκοπός.

Και ο άνθρωπος γίνεται τελικά δούλος της καρέκλας που νόμιζε ότι κυβερνούσε.

Η Καρέκλα Κάνει τον Άνθρωπο: Η Δύναμη της Εξουσίας

Υπάρχει η άποψη ότι η ίδια η άσκηση της εξουσίας δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την αλαζονεία, την αποκοπή από την πραγματική ζωή και την κοινωνία και, τελικά, την κατάχρησή της. Ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να κλειστεί σε έναν δικό του κόσμο, όπου η εικόνα που έχει για την πραγματικότητα διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από την «αυλή» και όλο και λιγότερο από την ίδια την κοινωνία.

Η εξουσία αλλάζει τις ισορροπίες. Ξαφνικά υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν την απόφασή σου, άνθρωποι που συμφωνούν μαζί σου, άνθρωποι που σε κολακεύουν ή φοβούνται να σου πουν ότι κάνεις λάθος. Όσο λιγότερα είναι τα όρια και όσο ασθενέστερος ο έλεγχος, τόσο ευκολότερο γίνεται για εκείνον που βρίσκεται στην κορυφή να πιστέψει ότι βρίσκεται εκεί επειδή είναι ανώτερος από τους υπόλοιπους.

Κάπου εκεί γεννιέται και η αυταπάτη του αναντικατάστατου. Ο άνθρωπος αρχίζει να ταυτίζει τον εαυτό του με τον θεσμό. Δεν υπηρετεί πλέον μια θέση· θεωρεί ότι η θέση υπάρχει επειδή υπάρχει εκείνος. Η κριτική μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση, η διαφωνία σε εχθρική πράξη και η αμφισβήτηση της εξουσίας του σε αμφισβήτηση του ίδιου.

Και τότε η καρέκλα αρχίζει να καταπίνει τον άνθρωπο.

Ή Μήπως ο Άνθρωπος Κάνει την Καρέκλα;

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά.

Η εξουσία δεν είναι μια μυστηριώδης δύναμη που μεταμορφώνει με τον ίδιο τρόπο όποιον την αγγίξει. Ασκείται από ανθρώπους με διαφορετικό χαρακτήρα, διαφορετικές αξίες, αδυναμίες και προσωπικά όρια.

Ένας άνθρωπος με ισχυρή ηθική πυξίδα, ενσυναίσθηση και βαθιά συνείδηση του καθήκοντός του μπορεί να χρησιμοποιήσει την εξουσία ως εργαλείο προσφοράς. Δεν γίνονται όλοι αλαζόνες επειδή απέκτησαν δύναμη.

Ίσως, λοιπόν, η εξουσία να μην αλλάζει πάντοτε τον άνθρωπο. Ίσως απλώς να τον αποκαλύπτει.

Η αλαζονεία, ο ναρκισσισμός, η ανάγκη επιβολής μπορεί να προϋπήρχαν, αλλά να μην είχαν χώρο να εκδηλωθούν. Η εξουσία δεν τα δημιούργησε απαραίτητα. Απλώς τους έδωσε το πεδίο να αναπτυχθούν — και κυρίως τη δυνατότητα να έχουν συνέπειες για τους άλλους.

Ο Τρίτος Παράγοντας: Ποιος Φυλάει την Καρέκλα;

Ανάμεσα στον άνθρωπο και την καρέκλα, όμως, υπάρχει κάτι ακόμη: το σύστημα που τους περιβάλλει.

Ο ίδιος άνθρωπος είναι διαφορετικός όταν γνωρίζει ότι ελέγχεται, ότι λογοδοτεί και ότι η εξουσία του έχει όρια, και διαφορετικός όταν γύρω του υπάρχει ένας μηχανισμός που του επιτρέπει ή του συγχωρεί σχεδόν τα πάντα.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία των θεσμικών αντίβαρων. Ένα δημοκρατικό σύστημα δεν μπορεί να στηρίζει τη λειτουργία του στην προσωπική αρετή, την αυτοσυγκράτηση ή τις καλές προθέσεις εκείνων που κάθε φορά ασκούν εξουσία. Οφείλει να διαθέτει μηχανισμούς ελέγχου και λογοδοσίας που λειτουργούν ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται στην κορυφή.

Η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται όταν στην εξουσία βρίσκεται ένας άνθρωπος που σέβεται αυτοβούλως τα όριά της. Κρίνεται κυρίως όταν βρίσκεται εκεί κάποιος που θα ήθελε να τα ξεπεράσει — και οι θεσμοί είναι αρκετά ισχυροί ώστε να μην του το επιτρέψουν.

Πώς Προστατεύεται, Τελικά, μια Κοινωνία από την Καρέκλα;

Άρα το ζητούμενο δεν είναι πώς θα βρούμε ανθρώπους που δεν θα ζαλιστούν ποτέ από την εξουσία, αλλά πώς θα φτιάξουμε ένα πολιτικό σύστημα που δεν θα εξαρτάται από την αυτοσυγκράτηση εκείνων που την ασκούν.

Γι’ αυτό ο δημοκρατικός έλεγχος και τα θεσμικά όρια, η λογοδοσία και η δυνατότητα ουσιαστικής κριτικής, αλλά και μια κοινωνία που παραμένει σε εγρήγορση και δεν θεοποιεί τους άρχοντές της, δεν είναι πολυτέλειες μιας δημοκρατίας. Είναι οι δικλείδες ασφαλείας της.

Η εξουσία πρέπει να είναι προσωρινή, ελεγχόμενη και ανακλητή. Και εκείνος που την ασκεί πρέπει να θυμάται κάτι εξαιρετικά απλό: δεν είναι ιδιοκτήτης της καρέκλας. Είναι προσωρινός «ένοικός» της.

Τελικά, λοιπόν, ίσως η καρέκλα να κάνει λίγο τον άνθρωπο και ο άνθρωπος λίγο την καρέκλα. Το πραγματικό μέτρο μιας δημοκρατίας είναι να διαθέτει θεσμούς αρκετά ισχυρούς ώστε να διασφαλίζουν ότι η εξουσία δεν θα μετατρέπεται σε ιδιοκτησία, η προσωρινή θέση σε μόνιμο προνόμιο και ο άνθρωπος που την κατέχει σε κάτι περισσότερο από αυτό που πραγματικά είναι: έναν προσωρινό διαχειριστή της.

Γιατί, στο τέλος, η ιστορία δεν θυμάται τις καρέκλες στις οποίες κάθισαν οι άνθρωποι, αλλά το αποτύπωμα που άφησαν πίσω τους όταν σηκώθηκαν από αυτές.