Η δικτατορία της ευτυχίας

Η αφορμή για αυτό το κείμενο ήρθε από μια φίλη που περνά τα καλοκαίρια της στη Σύρο. Από τότε που συνταξιοδοτήθηκε, όπως μου είπε, δεν βρίσκεται πια στο νησί ως παραθερίστρια λίγων ημερών. Και αυτό της επέτρεψε να παρατηρήσει κάτι που ίσως δύσκολα βλέπει κανείς όταν αποτελεί μέρος του.

«Κυρίως τον Αύγουστο παρατηρώ όλη αυτή τη φρενίτιδα του κόσμου που έρχεται. Στη θάλασσα, στα καφέ, στα εστιατόρια. Είναι τόσο αγχωμένοι να προλάβουν να ευχαριστηθούν. Μονίμως σε ένταση, εκνευρισμένοι, φωνάζουν, απαιτούν. Και από την άλλη, ατελείωτες φωτογραφίες, στήσιμο και χαμόγελα».

Μου περιέγραψε μια οικογένεια που ένα απόγευμα έφτασε στην παραλία την ώρα του ηλιοβασιλέματος. Στήθηκαν για να βγάλουν την «τέλεια φωτογραφία» και, μέσα σε λίγα λεπτά, κατέληξαν να τσακώνονται επειδή ο πατέρας δεν κατάφερνε να τραβήξει τη σωστή λήψη.

Η εικόνα είναι σχεδόν συμβολική της εποχής μας: να χάνεις το ηλιοβασίλεμα προσπαθώντας να αποδείξεις ότι το απόλαυσες.

Πρέπει να περάσεις καλά

Ο εργαζόμενος περιμένει μήνες για τις λίγες ημέρες των διακοπών του. Έχει πληρώσει ακριβά το πλοίο, το δωμάτιο, το φαγητό. Έχει οργανώσει πού θα πάει, τι θα δει, πού θα κολυμπήσει.

Τώρα πρέπει να περάσει καλά.

Πρέπει να προλάβει την παραλία που «αξίζει», το εστιατόριο που πρέπει να δοκιμάσει, το αξιοθέατο που πρέπει να επισκεφθεί. Και, βέβαια, πρέπει να υπάρχουν και οι φωτογραφίες που θα αποδείξουν ότι όλα αυτά συνέβησαν.

Κάπως έτσι, ακόμη και η ξεκούραση αποκτά πρόγραμμα, στόχους και αξιολόγηση. Η απόλαυση γίνεται ακόμη μία υποχρέωση που πρέπει να διεκπεραιωθεί με επιτυχία.

Και ίσως εδώ αρχίζει η πραγματική δικτατορία της ευτυχίας: δεν αρκεί να είσαι ευτυχισμένος. Πρέπει να φαίνεσαι ευτυχισμένος.

Η ζωή μας απέναντι στη βιτρίνα των άλλων

Τα social media δεν δημιούργησαν την ανθρώπινη ανάγκη για σύγκριση. Την πολλαπλασίασαν όμως σε μια κλίμακα που δεν υπήρχε ποτέ στο παρελθόν.

Καθημερινά συγκρίνουμε τη δική μας ζωή —με την κούραση, τους λογαριασμούς, τις απογοητεύσεις, τους καβγάδες και τις βαρετές Τρίτες της— με τις καλύτερες στιγμές εκατοντάδων άλλων ανθρώπων.

Δεν βλέπουμε τον καβγά πριν από τη φωτογραφία. Βλέπουμε τη φωτογραφία.

Δεν βλέπουμε την αγωνία, την πλήξη ή την απογοήτευση. Βλέπουμε το ηλιοβασίλεμα, το cocktail, το χαμόγελο, το ταξίδι.

Και τότε γεννιέται εύκολα η εντύπωση ότι οι άλλοι ζουν περισσότερο, ταξιδεύουν περισσότερο, αγαπιούνται περισσότερο, διασκεδάζουν περισσότερο. Εμείς γιατί όχι;

Όταν η ευτυχία γίνεται προϊόν

Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά.

Γύρω από την επιθυμία μας να είμαστε ευτυχισμένοι έχει στηθεί μια τεράστια αγορά. Δεν αγοράζουμε πλέον μόνο ένα ταξίδι, ένα ξενοδοχείο ή ένα γεύμα. Αγοράζουμε «εμπειρίες», ευεξία, αυτοβελτίωση, lifestyle.

Η υπόσχεση αλλάζει μορφές, αλλά παραμένει περίπου ίδια: αγόρασε αυτό και θα νιώσεις καλύτερα.

Το ταξίδι πρέπει να γίνει εμπειρία. Το γεύμα πρέπει να γίνει φωτογραφία. Το ηλιοβασίλεμα πρέπει να γίνει story. Και η ίδια η προσωπική μας ζωή μετατρέπεται σταδιακά σε μια μικρή βιτρίνα που πρέπει συνεχώς να ανανεώνεται.

Μήπως τελικά δεν καταναλώνουμε μόνο πράγματα για να γίνουμε ευτυχισμένοι, αλλά έχουμε αρχίσει να καταναλώνουμε και την ίδια την ευτυχία ως προϊόν;

Το δικαίωμα να μην είμαστε πάντα καλά

Ίσως χρειάζεται να ξαναθυμηθούμε κάτι πολύ απλό: κανένας άνθρωπος δεν είναι διαρκώς ευτυχισμένος.

Υπάρχουν μέρες χαράς και μέρες θλίψης. Υπάρχουν υπέροχες διακοπές και διακοπές που πήγαν στραβά. Υπάρχουν ταξίδια που μας αλλάζουν και απογεύματα στα οποία απλώς βαριόμαστε.

Και όλα αυτά είναι ζωή.

Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή να είναι μοναδική. Δεν χρειάζεται κάθε εμπειρία να γίνει περιεχόμενο. Δεν χρειάζεται κάθε συναίσθημα να διορθωθεί ούτε κάθε καλοκαίρι να είναι «το καλύτερο της ζωής μας».

Ίσως, μάλιστα, το πρώτο βήμα για να απολαύσουμε πραγματικά ένα ηλιοβασίλεμα να είναι πολύ απλούστερο:

Να σταματήσουμε να προσπαθούμε τόσο πολύ να το απολαύσουμε.

Γιατί ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία της εποχής μας είναι ότι, στην προσπάθειά μας να αποδείξουμε πως είμαστε ευτυχισμένοι, ξεχνάμε καμιά φορά να δούμε αν πράγματι είμαστε.

---

Πηγές και χρήσιμο υλικό

• Leon Festinger – A Theory of Social Comparison Processes: Η κλασική εργασία του κοινωνικού ψυχολόγου Leon Festinger, στην οποία διατυπώθηκε η θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης και η τάση των ανθρώπων να αξιολογούν τον εαυτό τους σε σχέση με τους άλλους.
  A Theory of Social Comparison Processes


• American Psychological Association – Health Advisory on Social Media Use in Adolescence: Επιστημονική επισκόπηση σχετικά με τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, την κοινωνική σύγκριση, την εικόνα του εαυτού και τις πιθανές επιπτώσεις στην ψυχική ευημερία των νέων.
  APA – Health Advisory on Social Media Use in Adolescence


• U.S. Surgeon General – Social Media and Youth Mental Health: Επίσημη έκθεση για τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα γύρω από τη χρήση των social media και την ψυχική υγεία των νέων, με ιδιαίτερη αναφορά στην κοινωνική σύγκριση και στην έκθεση σε εξιδανικευμένες εικόνες.
  U.S. Surgeon General – Social Media and Youth Mental Health


• World Happiness Report: Διεθνής ετήσια έκθεση για την υποκειμενική ευημερία, τις κοινωνικές σχέσεις και τους παράγοντες που επηρεάζουν την αντίληψη των ανθρώπων για την ποιότητα της ζωής τους.
  World Happiness Report