Η Συμπερίληψη στην Επίδαυρο: Όταν η Αρχαία Σκηνή Ανοίγει Επιτέλους για Όλους

Το Ιερό Τέμενος του Αρχαίου Δράματος και τα «Αετώματα» της Exclusivity

Για δεκαετίες, το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου λειτουργούσε ως ο απόλυτος ναός της θεατρικής τέχνης στη χώρα μας, αλλά ταυτόχρονα και ως ένα σύμβολο μιας ελιτίστικης, αυστηρά τυποποιημένης αισθητικής. Στη σκηνή του παρήλαυναν κυρίως «αψεγάδιαστα» σώματα, τυποποιημένοι τύποι ηθοποιών και μια δραματουργία που συχνά αγνοούσε επιδεικτικά τη σύγχρονη πολυμορφία της κοινωνίας μας.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, και με αποκορύφωμα πρόσφατες θεατρικές παραγωγές στο αργολικό θέατρο —όπως χαρακτηριστικά οι Τρωάδες του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου—, η έννοια της συμπερίληψης (inclusion) έπαψε να είναι μια απλή λέξη-σφραγίδα σε ευρωπαϊκά προγράμματα και έγινε πράξη. Μπορεί όμως η τέχνη να σπάσει τα στεγανά της ή η συμπερίληψη στην Επίδαυρο κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ακόμη εφήμερη «μόδα» θεατρικού μάρκετινγκ;

Τι Σημαίνει Πραγματικά Συμπερίληψη στο Θέατρο;

Η συμπερίληψη δεν αφορά απλώς την «ελεημοσύνη» ή τη συμβολική παρουσία ευάλωτων κοινωνικών ομάδων επί σκηνής για λόγους πολιτικής ορθότητας. Σημαίνει:

• Ισότιμη εκπροσώπηση: Καλλιτέχνες και ερμηνευτές κάθε ηλικίας, σωματότυπου, ταυτότητας και δυνατότητας, με και χωρίς αναπηρία, να συνυπάρχουν οργανικά στη σκηνή.
• Προσβασιμότητα στο κοινό: Το αρχαίο θέατρο, λόγω της ιδιαιτερότητας του εδάφους και της αρχιτεκτονικής του, αποτελούσε ιστορικά έναν δύσκολο γρίφο για τα άτομα με κινητικές αναπηρίες ή αισθητηριακές δυσκολίες. Η ουσιαστική συμπερίληψη ξεκινά από το αν ο κάθε θεατής μπορεί να φτάσει, να καθίσει και να απολαύσει την παράσταση ισότιμα.
• Διεύρυνση των αφηγημάτων: Το αρχαίο δράμα μιλάει για τον άνθρωπο, τον πόνο, την εξουσία και την ύπαρξη. Ποιος έχει το δικαίωμα να ερμηνεύει αυτά τα πανανθρώπινα τραύματα; Μονάχα οι «αρτιμελείς» και οι προνομιούχοι;

Το Παράδειγμα των «Τρωάδων» και η Στροφή του Φεστιβάλ

Η παρουσία θιάσων και παραστάσεων που ενσωματώνουν ερμηνευτές με και χωρίς αναπηρία —όπως στις Τρωάδες του Εθνικού Θεάτρου σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου, όπου συμμετέχουν 22 ερμηνευτές κάθε ηλικίας και διαφορετικών σωματικών ικανοτήτων— αποδεικνύει ότι η Επίδαυρος μπορεί να γίνει καθρέφτης της πραγματικής κοινωνίας και όχι μιας πλασματικής, αποστειρωμένης τελειότητας.

• Η δύναμη του συλλογικού σώματος: Όταν επί σκηνής βλέπεις μια πολυσυλλεκτική ομάδα ανθρώπων να ερμηνεύουν τη φρίκη του πολέμου και την προσφυγιά, η ίδια η τέχνη αποκτά μια βαθιά πολιτική και λυτρωτική διάσταση.
• Η κατάρρευση των στερεοτύπων: Το θέατρο σταματά να είναι προνόμιο κλειστών δραματικών σχολών και γίνεται πεδίο συνάντησης και ορατότητας για ανθρώπους που η επίσημη πολιτεία συχνά «κρύβει» στα περιθώρια.

Οι Κίνδυνοι: Μεταξύ Ουσιαστικής Αποδοχής και «Tokenism»

Παρά τα θετικά βήματα, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος ο όρος «συμπερίληψη» να

καταντήσει tokenism (συμβολική-επιφανειακή ένταξη για να καλυφθούν ποσοστώσεις ή να κερδίσουν οι παραγωγοί πόντους «προοδευτικότητας»).

• Το εισιτήριο της ακρίβειας: Αν οι παραστάσεις γίνονται απρόσιτες οικονομικά για τα λαϊκά στρώματα ή αν οι υποδομές φιλοξενίας στην Επίδαυρο παραμένουν προβληματικές, η συμπερίληψη παραμένει μισή.
• Η διάρκεια στον χρόνο: Δεν αρκεί ένα «πείραμα» συμπερίληψης ανά σεζόν για να δηλώσει το Φεστιβάλ τον κοινωνικό του χαρακτήρα. Πρέπει να αποτελέσει πάγια και αδιαπραγμάτευτη καλλιτεχνική πολιτική.

Συμπέρασμα: Η Τέχνη ως Κοινωνικό Καταφύγιο

Η κάθοδος στην Επίδαυρο δεν είναι απλώς μια καλοκαιρινή τουριστική ή ψυχαγωγική ιεροτελεστία· είναι μια πράξη κοινωνικής κοινωνίας. Η συμπερίληψη δεν αφαιρεί τίποτα από την αισθητική αξία του αρχαίου δράματος· αντίθετα, του προσθέτει τη φωνή εκείνων που έπρεπε να περάσουν αιώνες για να ακουστούν κάτω από τα αστέρια του αργολικού ουρανού.

Αν το αρχαίο θέατρο διδάχθηκε στην αρχαιότητα για να θεραπεύει την ψυχή της πόλης (κάθαρση), σήμερα η κάθαρση αυτή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τον σεβασμό, τη συμπερίληψη και την ορατότητα κάθε ανθρώπου.

Εσύ τι πιστεύεις;

• Έχεις παρατηρήσει αλλαγές στα θεατρικά δρώμενα της Επιδαύρου προς μια πιο ανοιχτή και συμπεριληπτική κατεύθυνση;
• Πόσο έτοιμο είναι το κοινό να αποδεχτεί μια νέα αισθητική στη σκηνή του αρχαίου θεάτρου;

Γράψε τη γνώμη σου στα σχόλια!

Πηγές / Τεκμηρίωση Άρθρου

• Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου: Επίσημος ιστότοπος ΦΑΕ — Αναλυτικά προγράμματα, καλλιτεχνικές δηλώσεις και στοιχεία παραγωγών του Αρχαίου Θεάτρου Επιδαύρου.
• Δημοσιεύσεις & Κριτικές Θεάτρου (π.χ. Public Blog / Athens Voice): Public Blog — Παρουσιάσεις παραστάσεων, όπως οι Τρωάδες σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου με μεικτούς θιάσους, και αναλύσεις γύρω από τις σύγχρονες σκηνικές αναγνώσεις.