Θέουτα: Η μεταναστευτική κρίση που απομόνωσε τον Σάντσεθ και δίχασε την Ευρώπη

Μέσα σε δύο ημέρες, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από το Μαρόκο στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, κολυμπώντας, περπατώντας μέσα στη θάλασσα ή διασχίζοντας τα συνοριακά εμπόδια. Οι νεότερες ισπανικές εκτιμήσεις ανεβάζουν τις αφίξεις περίπου στις 72.000, ενώ τουλάχιστον 75 έως 80 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Η συντριπτική πλειονότητα επέστρεψε γρήγορα στο Μαρόκο, όμως χιλιάδες άνθρωποι —ανάμεσά τους περίπου 1.000 ασυνόδευτοι ανήλικοι— παρέμειναν εγκλωβισμένοι στη Θέουτα.

Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που πνίγηκαν, οικογένειες που αναζητούν τα παιδιά τους και ανήλικοι που κοιμούνται στους δρόμους. Ωστόσο, η ανθρωπιστική διάσταση πέρασε γρήγορα σε δεύτερο πλάνο. Η κρίση μετατράπηκε σχεδόν αμέσως σε ευρωπαϊκό πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, με τον Ισπανό πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ στο επίκεντρο.

Η Ισπανία αντέδρασε γρήγορα — αλλά βρέθηκε στο εδώλιο

Η κυβέρνηση Σάντσεθ κινητοποίησε στρατό και δυνάμεις ασφαλείας, συμφώνησε με το Μαρόκο την επιστροφή των περισσότερων αφιχθέντων και εγκατέστησε πλωτό φράγμα, ώστε οι νέες αφίξεις από τη θάλασσα να υπόκεινται στις νόμιμες διαδικασίες και να μην επιστρέφονται αυτομάτως. Η ισπανική κυβέρνηση υποστήριξε ότι η κρίση περιορίστηκε στη Θέουτα και ότι κανένας από όσους πέρασαν δεν έφτασε στην ηπειρωτική Ισπανία ή σε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό δεν εμπόδισε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής Δεξιάς να αποδώσει την κρίση στη μεταναστευτική πολιτική της Μαδρίτης. Είκοσι δύο κυβερνήσεις ζήτησαν έκτακτη ευρωπαϊκή συζήτηση, συνδέοντας τις μαζικές αφίξεις με το ισπανικό πρόγραμμα νομιμοποίησης μεταναστών και υποστηρίζοντας ότι λειτουργεί ως «παράγοντας έλξης».
Ο ισχυρισμός αυτός δεν έχει αποδειχθεί. Το πρόγραμμα αφορά ανθρώπους που βρίσκονταν ήδη στην Ισπανία πριν από συγκεκριμένη ημερομηνία και πληρούν προϋποθέσεις διαμονής. Παρ' όλα αυτά, χρησιμοποιήθηκε πολιτικά για να παρουσιαστεί η κρίση ως απόδειξη ότι κάθε πιο ανθρώπινη μεταναστευτική πολιτική οδηγεί αναπόφευκτα σε χάος.

Η Ιταλία και η επίθεση στη Σένγκεν

Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι ανακοίνωσε προσωρινούς, επιλεκτικούς ελέγχους σε υπηκόους τρίτων χωρών που φτάνουν από την Ισπανία με πλοίο ή αεροπλάνο. Το μέτρο παρουσιάστηκε ως προσωρινή αναστολή των ρυθμίσεων της Σένγκεν, αν και η Θέουτα δεν αποτελεί μέρος της ζώνης Σένγκεν και δεν είχε καταγραφεί μετακίνηση των νεοαφιχθέντων προς την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η κίνηση είχε επομένως περισσότερο πολιτικό και συμβολικό χαρακτήρα παρά άμεση επιχειρησιακή χρησιμότητα. Η Μελόνι αξιοποίησε την κρίση για να επιτεθεί στη γραμμή Σάντσεθ και να ενισχύσει το επιχείρημα ότι η Ευρώπη χρειάζεται ακόμη σκληρότερη πολιτική στα σύνορα.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν αρχικά η Δανία και η Φινλανδία, ενώ η γερμανική στάση επικεντρώθηκε κυρίως στην απαίτηση να συνεργαστεί το Μαρόκο στις επιστροφές.

Δεν ήταν όμως όλη η Ευρώπη απέναντι στην Ισπανία. Η Γαλλία εξέφρασε σαφή πολιτική αλληλεγγύη προς την κυβέρνηση Σάντσεθ, ενώ η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο δεν συμμετείχαν στην κοινή επικριτική πρωτοβουλία. Ωστόσο, η στήριξη του Εμανουέλ Μακρόν δεν ήταν άνευ όρων. Παράλληλα με τις δηλώσεις αλληλεγγύης προς τη Μαδρίτη, το Παρίσι ενίσχυσε τους ελέγχους στα γαλλοϊσπανικά σύνορα, επιδιώκοντας να αποτρέψει πιθανές δευτερογενείς μετακινήσεις μεταναστών. Η στάση αυτή αποτυπώνει το δίλημμα που αντιμετωπίζουν πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις: πολιτική στήριξη προς την Ισπανία, αλλά ταυτόχρονα αυστηροποίηση των μέτρων ασφαλείας στο εσωτερικό τους.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναγνώρισαν επίσης ότι η ισπανική αντίδραση ήταν άμεση και ότι η κατάσταση τέθηκε σε μεγάλο βαθμό υπό έλεγχο.

Άρα ο Σάντσεθ δεν έμεινε μόνος. Βρέθηκε, όμως, απέναντι σε μια οργανωμένη πολιτική επίθεση από κυβερνήσεις που επιδιώκουν να μετακινήσουν ακόμη περισσότερο την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική προς την αποτροπή, την κράτηση και την εξωτερικοποίηση των συνόρων.

Μαρόκο: αδυναμία ελέγχου ή γεωπολιτική πίεση;

Η κρίση δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την ισπανική πολιτική. Η μαζικότητά της δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τη στάση των μαροκινών αρχών.

Το Μαρόκο δεν αναγνωρίζει την ισπανική κυριαρχία στη Θέουτα και στη Μελίγια,

τις οποίες χαρακτηρίζει κατεχόμενα εδάφη. Το 2021 είχε επιτρέψει σε περίπου 10.000 ανθρώπους να περάσουν στη Θέουτα, σε μια περίοδο έντασης με τη Μαδρίτη για τη Δυτική Σαχάρα. Η νέα κρίση ξαναφέρνει στο προσκήνιο το ενδεχόμενο οι μεταναστευτικές ροές να χρησιμοποιούνται ως μοχλός πίεσης, χωρίς ωστόσο να έχει αποδειχθεί ότι το Ραμπάτ οργάνωσε συνειδητά τη συγκεκριμένη μαζική κίνηση.

Το βέβαιο είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει εξαρτημένη από τρίτες χώρες για τον έλεγχο των συνόρων της. Όταν η Τουρκία, η Λιβύη ή το Μαρόκο χαλαρώνουν τους ελέγχους, η Ευρώπη ανακαλύπτει ξανά πόσο εύκολα οι άνθρωποι σε απόγνωση μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία γεωπολιτικής πίεσης.

Ισραήλ, Ιράν και το γεωπολιτικό παρασκήνιο

Η στρατηγική θέση της Θέουτα, πολύ κοντά στο Στενό του Γιβραλτάρ, και η ευρύτερη αστάθεια από τον πόλεμο με το Ιράν τροφοδότησαν θεωρίες ότι η κρίση ίσως οργανώθηκε για να πιεστεί η κυβέρνηση Σάντσεθ.

Η Ισπανία έχει υιοθετήσει μία από τις πιο επικριτικές ευρωπαϊκές στάσεις απέναντι στο Ισραήλ. Έχει αναγνωρίσει παλαιστινιακό κράτος, έχει ζητήσει τον τερματισμό των πωλήσεων όπλων προς το Ισραήλ, έχει καταγγείλει τις ισραηλινές επιχειρήσεις στη Γάζα και έχει αντιταχθεί στην κλιμάκωση του πολέμου με το Ιράν. Οι σχέσεις Μαδρίτης–Τελ Αβίβ βρίσκονται στο χειρότερο σημείο των τελευταίων δεκαετιών.

Παράλληλα, οι επιθέσεις και οι απειλές στα Στενά του Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ έχουν περιορίσει τη ναυσιπλοΐα και έχουν αυξήσει τη σημασία των θαλάσσιων διαδρομών που περνούν από τη Μεσόγειο και το Γιβραλτάρ.

Αυτό το πλαίσιο εξηγεί γιατί γεννιούνται υποψίες, παρ' όλο που δεν τις επιβεβαιώνει. Μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί επαληθεύσιμο στοιχείο που να συνδέει το Ισραήλ ή τις Ηνωμένες Πολιτείες με τη μαζική διέλευση στη Θέουτα. Παραμένει, ωστόσο, θεμιτό να εξετάζεται ποιοι ωφελούνται πολιτικά από την αποδυνάμωση μιας ευρωπαϊκής κυβέρνησης που αντιτίθεται ανοιχτά στην ισραηλινή στρατηγική στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν.

Το πραγματικό ευρωπαϊκό ρήγμα

Η κρίση της Θέουτα αποκάλυψε κάτι μεγαλύτερο από μια σύγκρουση Ιταλίας–Ισπανίας.

Αποκάλυψε μια Ευρώπη που δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει τη μετανάστευση ως ανθρωπιστικό, κοινωνικό και γεωπολιτικό ζήτημα. Μια Ευρώπη που αντιδρά γρηγορότερα στην εικόνα χιλιάδων εξαθλιωμένων ανθρώπων στα σύνορά της απ' ό,τι στις συνθήκες που τους οδήγησαν εκεί.

Οι άνθρωποι που πέρασαν στη Θέουτα δεν είναι στρατός εισβολής. Είναι φτωχοί, νέοι, οικογένειες και παιδιά που χρησιμοποιήθηκαν —είτε από διακινητές, είτε από πολιτικούς μηχανισμούς, είτε από κυβερνήσεις— ως υλικό σε έναν αγώνα ισχύος.

Η ανάγκη προστασίας των συνόρων είναι πραγματική. Εξίσου πραγματική είναι όμως και η ανάγκη προστασίας της ανθρώπινης ζωής και του δικαιώματος στο άσυλο.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι μόνο ότι η Ευρώπη διχάστηκε. Είναι ότι μεγάλο μέρος της πολιτικής της ηγεσίας έσπευσε να αξιοποιήσει μια ανθρώπινη τραγωδία για να ενισχύσει τον φόβο, να απομονώσει μια κυβέρνηση που διαφοροποιείται από τη δεξιά ευρωπαϊκή γραμμή και να μετατοπίσει ακόμη περισσότερο τη συζήτηση προς την καταστολή.

Η Θέουτα δεν έδειξε απλώς πόσο εύθραυστα είναι τα ευρωπαϊκά σύνορα.

Έδειξε πόσο εύκολα η ανθρώπινη απόγνωση μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό όπλο — και πόσο πρόθυμη είναι η Ευρώπη να μιλά για τους μετανάστες όταν αυτοί εξυπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες: άλλοτε ως φθηνό εργατικό δυναμικό, άλλοτε ως εργαλείο άσκησης πίεσης απέναντι σε κυβερνήσεις και κράτη που ακολουθούν διαφορετική πολιτική γραμμή.

---

Πηγές και χρήσιμο υλικό

1. Reuters — Η έκτακτη σύνοδος των υπουργών Εσωτερικών της ΕΕ και ο νεότερος απολογισμός της κρίσης
2. Reuters — Οι μαζικές αφίξεις στη Θέουτα, οι θάνατοι και οι επιστροφές στο Μαρόκο
3. Reuters — Η εγκατάσταση πλωτού φράγματος από την Ισπανία
4. Reuters — Οι προσωρινοί έλεγχοι της Ιταλίας σε ταξιδιώτες από την Ισπανία
5. Reuters — Το ισπανικό πρόγραμμα νομιμοποίησης μεταναστών
6. Associated Press — Έλεγχος των ισχυρισμών και των θεωριών που αναπτύχθηκαν γύρω από την κρίση
7. Associated Press — Ο ρόλος των διαδικτυακών φημών και των κοινωνικών συνθηκών στο Μαρόκο
8. The Guardian — Γιατί η Θέουτα αποτελεί μεταναστευτικό και γεωπολιτικό σημείο έντασης
9. The Guardian — Οι αντιδράσεις Ιταλίας, Γαλλίας και άλλων ευρωπαϊκών κυβερνήσεων
10. The Guardian — Η ευρωπαϊκή σύνοδος και η αντίδραση της κυβέρνησης Σάντσεθ
11. Financial Times — Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Ισπανία και τα πολιτικά ρήγματα στην ΕΕ
12. Reuters — Η αντίθεση του Πέδρο Σάντσεθ στον πόλεμο ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν
13. Reuters — Η διπλωματική ρήξη μεταξύ Ισπανίας και Ισραήλ
14. Reuters — Η αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους από την Ισπανία, την Ιρλανδία και τη Νορβηγία
15. Reuters — Η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ
16. Reuters — Οι περιορισμένες διελεύσεις από το Ορμούζ και οι εξελίξεις στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ